NGƯỜI TRẺ CÔNG GIÁO SỐNG THẾ NÀO TRONG THỜI ĐẠI AI?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước vào đời sống của người trẻ nhanh hơn nhiều người tưởng. Từ chuyện học tập, tìm kiếm thông tin, viết bài, dịch thuật, lập trình, thiết kế hình ảnh cho đến trò chuyện, giải trí và định hướng nghề nghiệp, AI ngày càng hiện diện như một người bạn đồng hành. Chỉ cần một chiếc điện thoại, người trẻ có thể tiếp cận một lượng kiến thức mà cách đây vài chục năm phải mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng để kiếm tìm.

Đứng trước sự thay đổi nhanh chóng này, người trẻ Công giáo dễ rơi vào hai thái cực. Một bên là sợ hãi công nghệ, xem AI như mối đe dọa đối với con người và đức tin. Bên kia là say mê công nghệ đến mức tưởng rằng những gì AI có thể làm được cũng chính là thước đo cho sự tiến bộ của con người. Nghiêng về hai thái cực đều chưa đủ. Giáo lý dành cho người trẻ (YouCat) và Thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV có thể giúp chúng ta tìm được một con đường quân bình hơn. YouCat đặt nền tảng trên câu hỏi: Con người là ai trước mặt Thiên Chúa? Trong khi đó, Magnifica Humanitas[1] đặt câu hỏi cấp bách hơn cho thời đại chúng ta: Con người phải sống thế nào khi công nghệ ngày càng có khả năng định hình suy nghĩ, chọn lựa và tương quan của mình?

1. Cần nhớ mình là ai

AI càng mạnh, câu hỏi về con người càng trở nên quan trọng. Một hệ thống AI có thể đọc hàng nghìn trang trong thời gian rất ngắn, tổng hợp dữ liệu, tạo văn bản, hình ảnh, âm nhạc và đưa ra những câu trả lời nghe rất giống con người. Chính vì vậy, chúng ta cần tự đặt câu hỏi: Nếu máy có thể viết, tính toán, sáng tạo và thậm chí trò chuyện với tôi, vậy điều gì làm nên giá trị riêng của con người? Giáo lý mời gọi tôi bằng một câu hỏi: “Đối với Kitô hữu, nền tảng của phẩm giá con người là gì?” Câu trả lời rất rõ: Phẩm giá con người không đến từ khả năng, thành tích hay năng suất, nhưng bởi con người đã được Thiên Chúa muốn, yêu thương, dựng nên, cứu chuộc và mời gọi tới hạnh phúc đời đời. (x. YouCat số 280).

Điều này đặc biệt quan trọng trong thời đại AI. Nếu chúng ta định nghĩa con người bằng hiệu suất, sớm hay muộn con người sẽ thua máy. Máy tính nhanh hơn chúng ta, nhớ nhiều hơn và có thể xử lý một lượng dữ liệu mà bộ não con người không thể đảm đương. Nhưng đó không phải là toàn bộ câu chuyện về con người. Thông điệp Magnifica Humanitas cho rằng AI có thể mô phỏng ngôn ngữ, hành vi, khả năng phân tích, thậm chí mô phỏng sự đồng cảm và thấu hiểu, nhưng nó không hiểu theo cách con người hiểu. AI không trưởng thành qua chọn lựa, sai lầm, tha thứ, trung thành và những kinh nghiệm của một đời người[2].

Như vậy, Giáo lý khởi đi từ phẩm giá con người được Thiên Chúa yêu thương. Đức Lêô XIV cũng cảnh báo rằng trong thời đại kỹ thuật số, người ta rất dễ biến con người thành dữ liệu, hiệu suất hay một đơn vị có thể được tối ưu hóa. Ngài gọi đó là nguy cơ “xây tháp Babel”: muốn biến mọi thứ, kể cả mầu nhiệm con người, thành dữ liệu và thành tích[3]. Bởi vậy, người trẻ Công giáo cần học một điều tưởng rất đơn giản nhưng thách đố: Đừng để những gì mình làm được lại quyết định toàn bộ giá trị của mình.

Một sinh viên có thể dùng AI tốt hơn người khác nhưng điều đó không làm bạn ấy trở nên con người hơn. Bạn trẻ có thể tạo hàng trăm hình ảnh đẹp trong vài phút nhưng điều đó chưa nói lên người ấy có một tâm hồn đẹp. Người ta có thể biết đặt những câu lệnh rất thông minh cho AI nhưng vẫn có thể không biết nói một lời tử tế với cha mẹ, không biết lắng nghe một người bạn đang buồn, không biết tha thứ và cũng không biết cầu nguyện. Trong khi đó, chúng ta luôn cần đặt câu này: “Ta sống ở đời này để làm gì?” Câu trả lời là để nhận biết và yêu mến Thiên Chúa, làm điều thiện theo ý Người và tiến tới quê trời[4]. Như thế, căn tính Kitô hữu không đưa người trẻ ra khỏi thời đại AI. Trái lại, nó cho người trẻ có một điểm tựa để bước vào thời đại ấy mà không bị hòa tan trong đó.

Do đó, câu hỏi đầu tiên người trẻ cần đặt trước AI không phải là: “AI này làm được gì?”, nhưng là: “Tôi đang trở thành ai khi sử dụng nó?”

2. Đừng để AI lấy mất tự do của mình

Có lẽ vấn đề khó nhất của AI đối với người trẻ không nằm ở chỗ công nghệ quá thông minh, nhưng ở chỗ nó quá tiện lợi. Một bài tập khó, AI có thể giải. Một đoạn văn khó, AI có thể tóm tắt. Không biết viết gì, AI có thể gợi ý. Muốn trả lời một email, AI có thể soạn sẵn. Không hiểu một vấn đề, AI lập tức đưa ra một câu trả lời. Sự tiện lợi này là một món quà, nhưng chính nó cũng có thể trở thành một cái bẫy. Đức Lêô XIV cũng dành một đoạn rất đáng chú ý để nói về việc sử dụng AI trong đời sống cá nhân. Ngài nhìn nhận AI là một công cụ có giá trị, nhưng cần được sử dụng với thái độ tỉnh thức. Ngài đặc biệt lưu ý ba nguy cơ: (1.) kết quả xuất hiện quá dễ dàng, (2.) ấn tượng rằng câu trả lời của AI luôn khách quan và (3.) khả năng mô phỏng giao tiếp con người. Chính sự dễ dàng ấy có thể khiến con người lệ thuộc vào những câu trả lời có sẵn, làm suy yếu óc sáng tạo và khả năng phán đoán cá nhân[5].

Trong khi đó, Giáo lý từ lâu đã nói về điều này bằng một ngôn ngữ thần học căn bản hơn: tự do. Theo đó, tự do là khả năng Thiên Chúa ban để con người có thể tự quyết định về những gì mình làm. Thật ngạc nhiên khi con người càng chọn điều tốt thì càng trở nên tự do[6]. Như vậy, tự do không đồng nghĩa với việc “tôi có thể làm bất cứ điều gì”. Có thể sử dụng AI bất cứ lúc nào nhưng vẫn không thật sự tự do. Nếu không có AI thì không thể viết; nếu không có điện thoại thì không thể ngồi yên; nếu cứ vài phút lại phải kiểm tra một ứng dụng; nếu gặp bất cứ câu hỏi nào cũng lập tức hỏi máy thay vì suy nghĩ, thì điều tưởng là tự do rất có thể đang trở thành lệ thuộc.

Giáo lý đã cảnh báo rằng có những lựa chọn ban đầu tưởng như đem lại tự do, nhưng cuối cùng lại biến con người thành nô lệ cho thói quen. Giáo hội dạy rằng một người chỉ thực sự tự do khi không bị lệ thuộc, cưỡng ép hay không bị những thói quen xấu ngăn cản mình chọn điều tốt[7]. Trong khi đó, Magnifica Humanitas đưa trực giác ấy vào bối cảnh kỹ thuật số hôm nay. Đức Lêô XIV cảnh báo về nền “kinh tế chú ý – digital attention economy”, nơi các nền tảng và dịch vụ được thiết kế để chiếm lấy thời gian và sự chú ý của người dùng, khai thác những điểm yếu của họ và làm suy giảm tự do nội tâm. Vì thế, ngài kêu gọi một nền giáo dục về sự tiết độ kỹ thuật số để công nghệ củng cố chứ không làm suy yếu tự do con người[8].

Điểm này đặc biệt cần cho người trẻ. Người trẻ Công giáo không cần sống như thể điện thoại, Internet hay AI là kẻ thù. Chúng ta cần có khả năng đặt điện thoại xuống. Cần có khả năng học một bài mà không mở AI ngay lập tức. Cần đọc một trang sách chậm rãi. Hoặc ngồi yên trước một câu hỏi khó. Cần chịu đựng cảm giác “chưa biết” thay vì tìm một đáp án tức thời. Đây không phải là tụt hậu, nhưng là tập làm chủ chính mình. Điều này rất thách đố cho chúng ta trong thời đại này!

Magnifica Humanitas còn nhấn mạnh rằng giáo dục trong thời đại AI không thể chỉ là học cách sử dụng những công cụ mới. Trường học phải giúp người trẻ hình thành tư duy phản biện, biết tìm kiếm và yêu mến sự thật, biết đặt những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống. Đức Lêô XIV cảnh báo rằng nếu dòng thông tin liên tục thay thế việc nghiên cứu, suy tư và phân định, con người có thể “biết nhiều thứ” nhưng lại không biết mình đang đi về đâu. Vì thế, ngài đề nghị những nhịp sống có thinh lặng, học sâu, đọc sách và phân tích cẩn trọng[9]. Trước đó, Giáo lý cho thấy một khía cạnh khác: lương tâm cần được huấn luyện. Lương tâm có thể bị sai lệch, vì vậy nó cần được đào tạo để biết phán đoán tốt, nhận định chính xác và chọn lựa điều đúng. Việc tự phê bình, hướng tới điều thiện, lắng nghe Kinh thánh và để mình được giáo dục bởi đời sống của Hội thánh[10].

Điều trên có nghĩa là AI có thể giúp ta thu thập dữ liệu nhưng không thể thay thế lương tâm. Nó có thể cho ta nhiều lựa chọn nhưng không thể chịu trách nhiệm thay ta. Nó có thể đưa ra lời khuyên, nhưng cuối cùng con người vẫn phải quyết định trước mặt Thiên Chúa và chịu trách nhiệm về quyết định ấy. Có lẽ đây là một nguyên tắc rất thực tế cho người trẻ: Đừng dùng AI để khỏi phải suy nghĩ; hãy dùng AI để suy nghĩ tốt hơn.

3. Xây dựng một thế giới nhân bản hơn

Nếu hai phần trên chỉ dừng ở chuyện bảo vệ mình khỏi AI, bài toán vẫn chưa hoàn chỉnh. Đức tin Kitô giáo không dẫn người trẻ tới việc trốn khỏi thế giới. Kitô hữu được mời gọi bước vào lịch sử và góp phần làm cho lịch sử trở nên nhân bản hơn. Thực vậy, Đức Lêô XIV mở đầu Magnifica Humanitas bằng một hình ảnh rất quen thuộc: nhân loại đứng trước hai lựa chọn, hoặc xây Tháp Babel, hoặc xây thành nơi Thiên Chúa và con người cùng cư ngụ[11].

Tháp Babel tượng trưng cho quyền lực, đồng nhất hóa, tự mãn và một dự án được xây dựng không quy chiếu về Thiên Chúa. Đối lại, hình ảnh Giêrusalem cho thấy một thành phố được xây lại nhờ cầu nguyện, phân định và sự cộng tác của cả cộng đồng. Mỗi người góp phần vào một đoạn tường; người trẻ cũng có phần của mình. Từ hình ảnh này, Đức Lêô XIV đưa ra một nguyên tắc rất cân bằng: công nghệ tự nó không phải là lời giải cho mọi vấn đề của nhân loại, nhưng cũng không tự nó là điều xấu. Vấn đề nằm ở con người tạo ra, tài trợ, kiểm soát và sử dụng nó như thế nào[12]. Đây cũng là tinh thần của Giáo hội khi nói về truyền thông. Giáo lý không kêu gọi người trẻ tránh xa truyền thông, nhưng đòi hỏi các phương tiện truyền thông phải phục vụ sự thật, tôn trọng phẩm giá con người và góp phần xây dựng một thế giới công bằng, liên đới. Đồng thời, Giáo hội mong người trẻ thường xuyên tự hỏi mình có còn giữ được tự do và một khoảng cách lành mạnh với truyền thông hay không[13].

Chắc ai cũng đồng ý quan niệm này: công nghệ phải phục vụ con người, chứ không phải con người phục vụ công nghệ. Do đó, người trẻ Công giáo không những có thể, mà còn nên học AI thật tốt. Đức Lêô XIV nhìn nhận rõ rằng AI đang khiến nhiều chương trình giáo dục trở nên lỗi thời, và người trẻ cần được đào tạo để sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, phê phán và sáng tạo, thay vì thụ động chịu ảnh hưởng của nó[14]. Không tụt hậu, vì thế, không có nghĩa là phải chạy theo từng ứng dụng mới. Nếu vậy thì vừa mất giờ, vừa mệt mỏi mà không hiệu quả. Thật tốt khi có đủ khả năng hiểu công nghệ, biết sử dụng nó, biết những giới hạn của nó và biết đặt nó vào đúng chỗ.

Chẳng hạn, sinh viên có thể dùng AI để học ngoại ngữ nhanh hơn, nhưng vẫn phải tự mình học. Người trẻ có thể dùng AI để tìm tài liệu, nhưng phải biết kiểm chứng. Một giáo lý viên có thể dùng AI để tìm cách trình bày một đề tài hấp dẫn hơn, nhưng không thể để AI thay thế kinh nghiệm đức tin của mình. Người làm truyền thông có thể dùng AI để sáng tạo, nhưng phải tôn trọng sự thật và phẩm giá của người khác. Một lập trình viên Công giáo có thể tham gia phát triển công nghệ, nhưng cần hỏi công nghệ ấy phục vụ ai, ai được hưởng lợi và ai có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Giáo hội luôn giúp Kitô hữu không trở nên cá nhân sống khép kín. Con người được dựng nên để sống trong xã hội, và mỗi người được mời gọi dùng tài năng của mình để phục vụ người khác[15]. Đức Lêô XIV đưa tinh thần ấy vào thời đại kỹ thuật số khi nói rằng mỗi người đều có “đoạn tường” của mình để xây dựng: nhà khoa học, giáo viên, người lao động, nhà lập pháp, cộng đồng tôn giáo và người trẻ. Không ai quá nhỏ để không có phần đóng góp[16]. Đặc biệt, ngài xem thế giới kỹ thuật số như một “lục địa mới” cần được loan báo Tin mừng. Điều cần thiết không phải là những người sợ công nghệ, nhưng là những người trưởng thành trong đức tin, biết bước vào không gian kỹ thuật số một cách nhân bản[17].

Đây có lẽ là thái độ đáng theo đuổi của người trẻ Công giáo trước AI: không chạy trốn, không thờ lạy, nhưng làm chủ và phục vụ.

Tạm kết

Người trẻ Công giáo có thể bước rất sâu vào thời đại AI mà không đánh mất căn tính của mình. Nhưng để làm được điều ấy, cần giữ một trật tự thật rõ. Trước hết, con người có trước công nghệ. Tôi có phẩm giá không phải vì tôi làm được nhiều việc, nhưng vì tôi được Thiên Chúa yêu thương. Thứ đến, tự do có trước sự tiện lợi. Công nghệ tốt phải giúp tôi tự do hơn, trưởng thành hơn và có trách nhiệm hơn, chứ không biến tôi thành người lệ thuộc vào những câu trả lời sẵn có. Sau cùng, phục vụ có trước hiệu suất. AI chỉ thực sự là một tiến bộ khi nó giúp con người sống tốt hơn với nhau, bảo vệ phẩm giá người yếu thế và góp phần xây dựng công ích.

Có lẽ trước mỗi công nghệ mới, người trẻ Công giáo chỉ cần giữ ba câu hỏi trong lòng:

– Điều này có giúp tôi trở nên người hơn không?

– Tôi có còn tự do khi sử dụng nó không?

– Và tôi có thể dùng nó để phục vụ người khác thế nào?

Nếu còn đặt được những câu hỏi ấy, người trẻ không cần sợ AI. Điều đáng lo không phải là một ngày máy móc trở nên quá thông minh. Điều đáng lo hơn là con người thôi suy nghĩ, thôi phân định, thôi yêu thương và thôi nhớ mình là ai. Mà khi đánh mất chính mình, là lúc vong thân, chơi vơi và mất phương hướng. Khi ấy, AI cũng không cứu nổi mình!

Lm. Giuse Phạm Đình Ngọc SJ

_____________

[1] https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html

[2] Lêô XIV, Magnifica Humanitas, số 99.

[3] Magnifica Humanitas, số 10

[4] YOUCAT, câu 1

[5] Magnifica Humanitas, số 100

[6] YOUCAT, câu 286.

[7] YOUCAT, câu 287–288

[8] Magnifica Humanitas, số 170.

[9] Magnifica Humanitas, số 143–146

[10] YOUCAT, câu 297